Gazlı söndürme sistemleri, suyun kullanılamayacağı hacimleri korur: veri merkezleri, sistem odaları, arşivler, jeneratör ve trafo mahalleri. Bu sistemlerin ayırt edici yanı, tek atışlık olmalarıdır — sprinkler gibi kademeli çalışmaz, bir kez boşalır ve o an doğru çalışmak zorundadır. Bu yüzden gazlı sistemde bakım, "arıza var mı" bakmak değil, hâlâ boşalabilir durumda olduğunu kanıtlamaktır.
FM-200 (HFC-227ea) ve Novec 1230 (FK-5-1-12) gazlı söndürme sistemlerinde kurulum, tüp dolumu, periyodik bakım ve boşalma sonrası yeniden devreye alma hizmeti veriyoruz. Gazlı sistemlerde kurulum, dolum ve bakımı birlikte yapabilen firma sayısı sınırlıdır; bu üç işi tek elden yürütüyoruz.
Periyodik Bakımda Neler Yapılır?
Tüp ve gaz miktarı
TS ISO 14520-1 Madde 9.2.1.3, tank muhteviyatının en az her 6 ayda kontrol edilmesini ister ve halokarbon gazlar için eşiği açıkça yazar: bir tank söndürme maddesinde %5'ten fazla ağırlık kaybına veya %10'dan fazla basınç kaybına (sıcaklığa göre düzeltilmiş) uğrarsa tekrar doldurulmalı veya değiştirilmelidir.
- Tüplerin tartılması ve ölçülen ağırlığın etiket değeriyle karşılaştırılması
- İtici gaz (azot) basıncının okunması ve ortam sıcaklığına göre düzeltilmiş değerle karşılaştırılması
- Basınç ve ağırlık göstergelerinin en az yılda bir kez kalibre edilmiş cihazlarla karşılaştırılması (Madde 9.2.1.3)
- Tüp gövdesinde korozyon, darbe izi, etiket okunabilirliği, damga ve son test tarihi kontrolü
- Tüplerin sabitleme kelepçelerinin ve taşıyıcı konstrüksiyonun sağlamlığı
- Muayene tarihinin ve muayeneyi yapanın adının tüpe iliştirilen etikete işlenmesi (Madde 9.2.1.5)
Manometre okuması tek başına yanıltıcıdır. Sıvı fazda depolanan söndürücü gazda bir miktar kaçak olsa bile itici gaz basıncı uzun süre normal görünebilir. Miktar kaybını gösteren güvenilir yöntem tartımdır; bu nedenle bakımda tartım atlanmaz. Eşiği aşan tüplerin dolumunu ve gövde testini biz yapıyoruz — bkz. tüp dolumu ve hidrostatik test.
Boşaltma yolu
- Kollektör, esnek bağlantı hortumları, çek valfler ve boru hattı bağlantılarının kontrolü
- Nozulların yerinde, doğru yönde ve tıkanmamış olması; sonradan asma tavan veya kablo tavası ile kapatılmamış olması
- Selenoid valf / aktüatörün mekanik olarak serbest olması ve emniyet piminin doğru konumda bulunması
- Pilot hattı ve tüpler arası tetikleme zincirinin bütünlüğü
Algılama, kumanda ve uyarı
- Söndürme kontrol panelinin arıza ve devre dışı kayıtlarının okunması
- Çapraz bölge (iki bölgeden onay) algılama mantığının denenmesi
- Gecikme süresinin ölçülmesi — mahalin tahliyesi için gereken süreye uygunluğu
- Manuel boşaltma ve durdurma (abort) butonlarının işlevi
- Boşalma öncesi sesli ve ışıklı uyarıların çalışması; mahal içinde ve girişinde uyarı levhalarının bulunması
- Selenoid devresi ayrılmış hâlde tetikleme testi yapılarak istemsiz boşalmanın önlenmesi
Mahal bütünlüğü — en çok atlanan başlık
Gazlı sistem yangını, mahalde belirli bir gaz derişimini gereken süre boyunca tutarak söndürür. Gaz açık bir kapıdan, kapanmayan bir damperden, kablo geçişindeki sıvamasız bir delikten ya da yükseltilmiş döşeme altındaki boşluktan kaçarsa derişim düşer ve yangın gaz boşaldıktan sonra yeniden alevlenir. Tüpler tamamen dolu olsa bile sonuç budur.
BYKHY Madde 98, gazlı söndürme uygulanan hacimlerdeki pencere, menfez ve havalandırma bacalarının gaz boşalımı sırasında otomatik olarak kapanacak şekilde tasarlanmasını ister. Bakımda kontrol ettiğimiz noktalar:
- Kapıların kendiliğinden kapanması ve sızdırmazlık fitillerinin sağlamlığı
- Damperlerin gaz boşalımı sinyaliyle kapandığının fiilen denenmesi
- Klima ve havalandırmanın durdurulması
- Kablo ve boru geçişlerinin yangın durdurucu malzeme ile kapatılmış olması
- Asma tavan ve yükseltilmiş döşeme boşluklarının hesaba dâhil olup olmadığı
- Basınç tahliye menfezinin (pressure relief vent) mevcut ve serbest olması
Bu maddelerin ölçülebilir hâli mahal sızdırmazlık testidir (kapı fanı / door fan testi). Test, mahalin gerçek kaçak alanını ölçer ve gazın gereken süre boyunca tutulup tutulamayacağını hesaplar. Mahalde sonradan kablo çekilmiş, bölme değişmiş ya da cihaz eklenmişse bu test tek güvenilir doğrulamadır.
Dolum ve Boşalma Sonrası Devreye Alma
Tüpler; tartımda ağırlık kaybı sınırı aştığında, sistem gerçek bir yangında veya istem dışı boşaldığında, ya da tüpün periyodik gövde (hidrostatik) testi zamanı geldiğinde dolum gerektirir. FM-200 ve Novec 1230'un yanında CO₂ ve argon esaslı inert gaz tüplerinin dolumunu ve hidrostatik testini de yapıyoruz; sürecin tamamı ve dolum eşikleri için tüp dolumu ve hidrostatik test sayfasına bakabilirsiniz. Dolum işlemi yalnızca gaz basmaktan ibaret değildir:
- Boşalan tüpün iç muayenesi ve gerekiyorsa hidrostatik testi
- Valf, dalma borusu ve contaların yenilenmesi
- Mahalin güncel hacmine ve tasarım derişimine göre gaz miktarının yeniden hesaplanması
- Doğru gaz ve doğru itici azot basıncıyla dolum, dolum sonrası tartım ve etiketleme
- Yerine montaj, aktüatör bağlantısı ve sistemin sağlamlık testleriyle yeniden devreye alınması
Boşalma sonrası en kritik nokta üçüncü maddedir. Sistem kurulduğundan bu yana mahalde bölme, cihaz veya kablo değişikliği olduysa eski miktarla dolum yapmak sistemi eksik bırakır. Dolumdan önce hacim ve derişim yeniden kontrol edilir.
FM-200 mi, Novec 1230 mu?
İkisi de temiz gazdır: elektronik ekipmana zarar vermez, iletken değildir, boşalma sonrası kalıntı bırakmaz. Söndürme mekanizmaları da benzerdir. Ayrıldıkları asıl nokta çevresel ve düzenleyici taraftır:
- FM-200 (HFC-227ea) bir hidroflorokarbondur; küresel ısınma potansiyeli yüksek, atmosferdeki ömrü uzundur. HFC gazları uluslararası anlaşmalar kapsamında kademeli azaltmaya tabidir; bu, uzun vadede temin ve maliyet açısından bir belirsizlik anlamına gelir.
- Novec 1230 (FK-5-1-12) florlu keton sınıfındadır; küresel ısınma potansiyeli ihmal edilebilir düzeyde, atmosferdeki ömrü günlerle ölçülür. Bu nedenle azaltma takviminin dışındadır.
Mevcut bir FM-200 sistemi bu nedenle sökülmez; sağlam ve doğru boyutlandırılmış bir sistem hizmet vermeye devam eder. Ancak yeni yatırımlarda ve büyük hacimli dolum kararlarında bu fark hesaba katılmalıdır. Karar verirken üçüncü bir seçenek de değerlendirilir: sürekli insan bulunmayan kapalı hacimlerde (arşiv, depo, sistem odası) yangın oluşumunu baştan önleyen oksijen azaltma sistemleri BYKHY Madde 98 kapsamında uygulanabilir.
İnsan Güvenliği
Gazlı söndürme sistemi kurulan mahalde çalışan personelin güvenliği tasarımın parçasıdır. BYKHY Madde 98, otomatik gaz boşaltımı sırasında veya sistem devreye girdiğinde işleticiye ve mahalde çalışan personele bildiren, kişilerin söndürme mahallini tahliye etmesini sağlayacak sesli ve ışıklı uyarıların temin ve tesis edilmesini zorunlu tutar. Bakımda bu uyarıların çalışması, gecikme süresinin tahliyeye yetmesi ve durdurma butonunun işlevi ayrıca denenir.
Bu Bakımın Yasal Dayanağı
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) yangın güvenlik sistemlerinin bakımını isteğe bağlı bir iyileştirme değil, bina sahibinin ve yöneticisinin üzerinde duran bir yükümlülük olarak tanımlar:
- Madde 84 — Acil aydınlatma, yönlendirme ve yangın algılama ve uyarı sistemleri; bina sahibinin ve yöneticisinin veya bunların yazılı olarak sorumluluklarını devrettiği bina yetkilisinin sorumluluğu altında, ilgili standartlarda belirtilen sistemin gerektirdiği periyodik kontrole, teste ve bakıma tabi tutulur.
- Madde 100 — Yangın söndürme sistemlerinin, bina sahibi, yöneticisi veya bunların yazılı olarak sorumluluklarını devrettiği bina yetkilisinin sorumluluğu altında, ilgili standartlarda belirtilen sistemin gerektirdiği periyodik kontrole, teste ve bakıma tabi tutulması şarttır.
İki maddenin de ortak yanı şudur: yönetmelik periyodun kendisini yazmaz, sistemin tabi olduğu standarda havale eder. Yani bakım sıklığını belirleyen şey yönetmelik değil, sistemin tasarlandığı standart (sprinklerde TS EN 12845, algılamada TS EN 54 serisi, gazlı sistemlerde TS ISO 14520) ve üreticinin kendi kitabıdır. "Yönetmelik şu sıklıkta ister" diyen bir şartname, dayanağı yanlış kurmuş demektir.
Bakanlığın yönetmelik kılavuzu, bu kayıtların saklanmasını da açıkça ister: kontrol, bakım ve testlere ait bilgi, belge ve dokümanların herhangi bir acil durumda ilgili birimlere sunulmak üzere bina sahibi, yönetimi veya sorumlusu tarafından güvenli bir yerde tutulması gerekir. Bakımın yapılmış olması yetmez; yapıldığının belgelenmiş olması gerekir.
İlgili Ürünler ve Rehberler
- Gazlı söndürme ürünleri
- Yangın söndürme sistemleri rehberi
- Veri merkezi çözümleri · enerji ve trafo tesisleri
Bakım Programınızı Kurmak İçin
Mevcut sistemin markası, yaşı ve son bakım kaydı elinizde yoksa da sorun değil; ilk iş zaten envanter ve mevcut durum tespitidir. Sahada ne olduğunu görmeden yıllık program kurmak, olmayan bir sistemin bakımını satmak olur.
Sistem markanızın ürün karşılıklarını ürün kataloğumuzdan inceleyebilir, tesisinizin kullanım sınıfına özel gereklilikler için sektörel çözümler sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
FM-200 tüpleri ne zaman doldurulmalı?
Periyodik tartımda ölçülen ağırlık, etiket değerine göre izin verilen kaybın üzerine çıktığında; sistem gerçek bir yangında veya istem dışı boşaldığında; ya da tüpün periyodik basınç testi zamanı geldiğinde dolum yapılır. Manometre normal görünse bile tartım yapılmadan karar verilmemelidir.
Gazlı sistemde manometre normal görünüyorsa tüp dolu mudur?
Zorunlu olarak değil. Söndürücü gaz sıvı fazda depolandığı için bir miktar kaçak olsa bile itici azot basıncı uzun süre normal aralıkta kalabilir. Miktar kaybını güvenilir biçimde gösteren tek yöntem tartımdır.
Mahal sızdırmazlık testi (kapı fanı testi) şart mı?
Gazlı sistemin söndürebilmesi, gaz derişiminin mahalde gereken süre boyunca tutulmasına bağlıdır. Kaçak alanı büyükse tüpler dolu olsa bile sistem işlevini yerine getiremez. Özellikle mahalde sonradan kablo çekilmiş, bölme değişmiş veya cihaz eklenmişse bu testi yaptırmak, sistemin çalışacağını doğrulamanın tek ölçülebilir yoludur.
FM-200 mi Novec 1230 mu tercih edilmeli?
Söndürme performansı ve elektronik ekipmana zararsızlık açısından ikisi de temiz gazdır. Fark çevresel ve düzenleyici taraftadır: FM-200 yüksek küresel ısınma potansiyelli bir HFC olup uluslararası kademeli azaltmaya tabidir, Novec 1230 ise ihmal edilebilir düzeydedir. Mevcut FM-200 sistemleri bu nedenle sökülmez; ancak yeni yatırımlarda ve büyük dolum kararlarında bu fark hesaba katılmalıdır.
Sistem boşaldı, ne yapmalıyım?
Mahal havalandırılıp güvenli hâle getirildikten sonra boşalma nedeni tespit edilir, tüpler dolum için alınır, valf ve contalar yenilenir. Dolumdan önce mahalin güncel hacmi ve tasarım derişimi yeniden kontrol edilir — mahalde değişiklik olmuşsa eski miktarla dolum sistemi eksik bırakır. Tüpler geri monte edilip sistem testlerle yeniden otomatik konuma alınır.
Gazlı söndürme sistemi olan odada çalışan personel için ne gerekir?
BYKHY Madde 98, gaz boşalımı sırasında işleticiye ve mahaldeki personele bildiren, tahliyeyi sağlayacak sesli ve ışıklı uyarıların bulunmasını zorunlu tutar. Buna tahliyeye yetecek bir gecikme süresi, çalışır durumda bir durdurma butonu ve mahal içi ile girişinde uyarı levhaları eşlik etmelidir.