Gazlı söndürme sisteminin tüpü, yangın çıkana kadar hiçbir şey yapmayan ama o an tam olarak hesaplanan miktarda gazı boşaltmak zorunda olan bir basınçlı kaptır. İçindeki gaz sızıntıyla azalmışsa sistem yetersiz kalır; tüpün gövdesi yorulmuşsa basınç altında güvenli değildir. İkisi de gözle görülmez — tartımla ve hidrostatik testle anlaşılır.
FM-200 (HFC-227ea), Novec 1230 (FK-5-1-12), karbondioksit (CO₂) ve argon esaslı inert gaz tüplerinin dolum ve hidrostatik test sürecini uçtan uca yürütüyoruz: tüpleri sistemden söküyor, Dolum Yeterlilik Belgesi olan sınai gaz dolum tesisine gönderiyor, dönüşte yerine monte edip sistemi testlerle yeniden devreye alıyor ve belgelerini size teslim ediyoruz.
Tüp dolumu ve hidrostatik test, mevzuat gereği belgeli dolum tesislerinde yapılır — sahada ya da herhangi bir atölyede yapılamaz. SGM-2015/2 sayılı Tebliğ, dolum yapacak tesisin İl Müdürlüğünden Dolum Yeterlilik Belgesi almasını ve tesisinde standarda uygun bir hidrostatik basınç test ünitesi bulundurmasını zorunlu kılar. Bu yüzden bu iş, yangın firmalarının kendi atölyesinde değil, sınai gaz dolum tesislerinde yapılır.
Bizim üstlendiğimiz kısım sistemin kendisidir: tüplerin güvenli sökülmesi, belgeli tesise sevki, dönüşte doğru tüpün doğru yere ve doğru gaz miktarıyla montajı, tetikleme bağlantılarının kurulması, sistemin testlerle yeniden otomatik konuma alınması ve tüm kayıtların dosyalanması. Sistemin çalışır hâlde teslim edilmesinden biz sorumluyuz.
Bu sayfa, bir mahali koruyan sabit gazlı söndürme sistemine bağlı tüpleri anlatır: panele bağlı, nozullu boru hattı üzerinden boşalan tüp ve tüp bataryaları. El tipi taşınabilir söndürücüler ayrı bir konudur — onlarda satış bizden, bakım ve dolum ise TS 11827 belgeli partner firmamızdan yürür; ayrıntı için portatif söndürücü bakım ve dolum sayfasına bakınız. Aynı gazın kullanılıyor olması iki işi aynı yapmaz.
Tüp Ne Zaman Dolum İster?
Bu soru tahminle değil, standardın verdiği eşiklerle yanıtlanır. TS ISO 14520-1 Madde 9.2.1.3, tank muhteviyatının en az her 6 ayda kontrol edilmesini ister ve dolum eşiğini gaz tipine göre ayırır:
| Gaz tipi | Örnek | Dolum/değişim eşiği |
|---|---|---|
| Sıvılaştırılmış (halokarbon) | FM-200, Novec 1230 | Söndürme maddesinde %5'ten fazla ağırlık kaybı veya %10'dan fazla basınç kaybı (sıcaklığa göre düzeltilmiş) |
| Sıvılaştırılmamış (inert) | Argon (IG-01), IG-55, IG-541, IG-100 | Basınçta %5'ten fazla kayıp (sıcaklığa göre düzeltilmiş) |
Aradaki fark tesadüf değil: sıvılaştırılmış gazda tüpün içinde sıvı faz vardır ve bir miktar kaçak olsa bile üstteki itici gaz basıncı uzun süre normal görünür — bu yüzden orada ağırlık asıl ölçüttür. İnert gazda sıvı faz yoktur, gaz basıncı doğrudan miktarın göstergesidir; standart bunu açıkça "basınç, söndürme maddesi miktarının bir göstergesidir" diye yazar.
Standart ayrıca, basınç veya ağırlık göstergesi kullanılıyorsa bu göstergelerin en az yılda bir kez ayrı ve kalibre edilmiş cihazlarla karşılaştırılmasını ister. Tüpün üzerindeki manometreye güvenip yıllarca ölçüm yapmamak, bu maddenin doğrudan ihlalidir.
Bunun dışında dolum gerektiren durumlar
- Sistem gerçek bir yangında veya istem dışı boşaldığında
- Tüpün periyodik gövde (hidrostatik) testi zamanı geldiğinde — test için tüp zaten boşaltılır
- Mahal hacmi veya tehlike sınıfı değiştiği için gaz miktarının artması gerektiğinde
Gaz Tipine Göre İki Farklı Yöntem
Hidrostatik test için tüpün boşaltılması gerekir — ama tüpün içindeki gaza ne olacağı gazın cinsine göre tamamen değişir. Sahada uyguladığımız iki ayrı yöntem vardır ve ayrımın dayanağı standardın kendisidir.
FM-200 ve Novec 1230 → gaz geri kazanılır, test sonrası aynı gaz geri basılır
Bu gazlar sıvılaştırılmış halokarbonlardır: pahalıdırlar ve atmosfere salınmaları uygun değildir. TS ISO 14520-1 Madde 9.2.1.4 bunu açıkça hükme bağlar — kullanım veya bakım işlemleri sırasında tanklardan boşalan söndürme maddesinin tamamı "toplanmalı ve yeniden kullanılmalı veya mevcut kanunlara ve düzenlemelere uygun olarak ve çevresel tepkiler göz önüne alınarak etkisiz hâle getirilmelidir".
Uygulamada şunu yaparız: tüpteki gaz geri kazanım ünitesiyle çekilerek depolama tüpüne alınır, tüp boş hâlde iç muayene ve hidrostatik testten geçirilir, test sonrasında depolanan aynı gaz tüpe geri basılır. Müşteri yeni gaz bedeli ödemez; yalnızca test, işçilik ve varsa kayıp telafisi söz konusu olur.
CO₂ ve argon (200 bar ve üstü) → tüp boşaltılır, test sonrası yeni gaz doldurulur
CO₂ ve argon esaslı inert karışımlar yüksek basınçta (tipik olarak 200 bar ve üzeri) gaz fazında depolanır. Bu gazlar dünya atmosferinde doğal olarak bulunan gazlardır ve TS ISO 14520-1 Madde 9.2.1.4 onları geri kazanım kuralının dışında tutar: "Dünya atmosferinde doğal olarak bulunan gazlara dayalı inert gaz karışımları bu kuralın dışında tutulmalıdır."
Bu yüzden bu tüplerde gaz geri kazanılmaz; tüp kontrollü biçimde boşaltılır, iç muayene ve hidrostatik testten geçirilir, ardından yeni gazla doldurulur. Yüksek basınçlı bir gazı geri kazanmak hem teknik olarak ağır bir iştir hem de gazın kendisi görece ucuz olduğu için ekonomik değildir. Burada maliyet kalemi gazın yenilenmesidir.
| FM-200 / Novec 1230 | CO₂ / argon ve inert karışımlar | |
|---|---|---|
| Depolama biçimi | Sıvılaştırılmış, azot itici gazlı | Gaz fazında, yüksek basınç (200 bar ve üstü) |
| Test öncesi gaz | Geri kazanılır ve depolanır | Kontrollü boşaltılır |
| Test sonrası | Aynı gaz geri basılır | Yeni gaz doldurulur |
| Dayanak | TS ISO 14520 Md. 9.2.1.4 — toplanmalı ve yeniden kullanılmalı | Md. 9.2.1.4 istisnası — doğal inert gazlar kural dışı |
| Miktar ölçütü | Ağırlık (tartım) | Basınç (sıcaklığa göre düzeltilmiş) |
Süreç Nasıl İşliyor?
İş iki tarafta yürür: sahadaki sistem bizde, tüpün içindeki gaz ve gövde testi belgeli dolum tesisinde. Aşağıda hangi adımın nerede yapıldığını açıkça ayırdık.
1. Tespit ve planlama — saha (ASPEK)
- Tüpler yerinde tartılır, itici gaz basıncı ortam sıcaklığına göre düzeltilerek okunur
- Tüpün damgası ve son gövde testi tarihi okunur; 10 yıllık periyodu dolan tüpler belirlenir
- Dolum eşiğini aşan ve/veya testi gelen tüplerin listesi çıkarılır, iş takvimi ve mahalin korumasız kalacağı süre planlanır
Bu planlama önemsiz bir ayrıntı değildir: tüpler söküldüğü sürece o mahal gazlı söndürme korumasından yoksun kalır. Kritik hacimlerde tüpler partiler hâlinde gönderilir ya da geçici önlem planlanır.
2. Güvenli sökme ve sevk — saha (ASPEK)
- Sistem devre dışı bırakılır, selenoid/aktüatör ayrılır, emniyet pimi ve taşıma kapağı takılır
- Tüpler istem dışı boşalmayı önleyecek biçimde sökülür — TS ISO 14520 Madde 9.3.3 servis sırasında bunun için "her türlü ihtimam gösterilmeli" der
- Tüpler etiketlenerek hangi mahalin hangi tüpü olduğu kayda geçirilir ve Dolum Yeterlilik Belgesi olan sınai gaz dolum tesisine sevk edilir
3. Test ve dolum — belgeli dolum tesisi
- Gazın alınması: halokarbon tüplerde gaz geri kazanılıp depolanır, CO₂ ve inert tüplerde kontrollü boşaltılır (yukarıdaki tabloya bakınız)
- Tüp boşken iç muayene, gerekiyorsa yüzey temizliği ve ultrasonik et kalınlığı ölçümü
- Hidrostatik test ve sonucun tüp üzerine damgalanması
- Valf, dalma borusu, conta ve patlama diskinin durumuna göre yenilenmesi
- Dolum: halokarbonda depolanan aynı gaz geri basılır, CO₂ ve inertte yeni gaz doldurulur; itici azot basıncı ayarlanır, dolum sonrası tartım ve sızdırmazlık kontrolü yapılır
4. Dönüş, montaj ve devreye alma — saha (ASPEK)
- Dönen tüplerin ağırlığı ve basıncı teslim alırken doğrulanır; etiket ve damga kontrol edilir
- Miktarın yeniden hesabı: mahalin güncel hacmi ve tasarım derişimi üzerinden gereken gaz miktarı kontrol edilir — mahalde değişiklik olduysa eski miktar yetersiz kalabilir
- Doğru tüp doğru yere monte edilir, kollektör ve pilot hattı bağlanır, aktüatör takılır, emniyet pimi çıkarılır
- Sistem fonksiyon testleriyle otomatik konuma alınır ve çalışır hâlde teslim edilir
- Dolum ve test belgeleri, tartım değerleri ve muayene kayıtları dosyalanarak bina yönetimine verilir
TS ISO 14520 Madde 9.2.1.5 uyarınca muayeneyi yapanın adı ve muayene tarihi tüpe iliştirilen etiket üzerinde bulunur; dönen tüplerde bunu da kontrol ediyoruz.
Hidrostatik Test
Hidrostatik test, tüp gövdesinin basınç altında güvenli olduğunu kanıtlayan testtir: tüp su ile doldurulup belirlenen test basıncına çıkarılır ve kalıcı şekil değişimi, sızıntı ya da deformasyon aranır. Testten geçemeyen tüp servise geri dönmez.
Periyot: 10 yıl
Basınçlı gaz tüplerinin dolumu ve periyodik muayenesi Türkiye'de Basınçlı Gaz Tüplerinin Dolum ve Periyodik Muayenelerinin Usul ve Esaslarına İlişkin Tebliğ (SGM-2015/2, RG 22.01.2015 / 29244) ile düzenlenir. Zincir şöyle kurulur:
- Tebliğ Madde 4(l) periyodik muayeneyi tanımlarken kendi süre koymaz; "Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Uluslararası Taşınmasına İlişkin Avrupa Anlaşmasında (ADR) belirtilen periyodik muayene" der.
- Madde 5(2) hangi tüpün hangi standarda göre muayene edileceğini sayar. Gazlı söndürme sistemlerinde yaygın olan dikişsiz çelik tüpler (TS EN ISO 9809-1/2/3 kapsamında üretilenler) için periyodik muayene ve deney standardı TS EN 1968'dir.
- Bu standardın öngördüğü periyodik muayene aralığı 10 yıldır.
Yani tüpler 10 yılda bir hidrostatik teste girer. Bu, gazın 6 aylık miktar kontrolünden (TS ISO 14520 Md. 9.2.1.3) tamamen ayrı bir yükümlülüktür: gazın dolu olması, tüpün gövde testinin yapılmış olduğu anlamına gelmez. Kesin tarih tüpün üzerindeki damgadan okunur; bu yüzden dolum öncesi damga ve son test tarihi mutlaka kontrol edilir.
TS ISO 14520-1 Madde 9.2.2 de zaten bunu söyler: "Tanklar, ilgili millî standard tarafından istenen aralıklarla, periyodik olarak deneye tâbi tutulmalıdır." Standart periyodu kendisi yazmaz, ulusal mevzuata havale eder — Türkiye'de o mevzuat yukarıdaki tebliğdir.
Dolum ve test yapan tesiste aranan şartlar
Tebliğ, tüp dolumunu belgeye bağlar ve dolum tesisinin sahip olması gereken ekipmanı tek tek sayar. Hizmet alırken sorulması gereken şeyler bunlardır:
- Dolum Yeterlilik Belgesi (Madde 6) — dolum tesisleri, faaliyette bulundukları ilin İl Müdürlüğünden bu belgeyi almak ve iki yılda bir vize yaptırmak zorundadır. Belgenin kapsam bölümüne dolumu yapılacak gaz cinslerinin isimleri yazılır — yani "belgesi var" yetmez, sizin gazınızın belgede yazıyor olması gerekir.
- Hidrostatik Basınç Test Ünitesi (Madde 8) — tebliğ, dolum tesisinin test ve bakım istasyonunda "ilgili standarda uygun test basıncı sağlayacak kapasitede, %1 duyarlılıkta çift manometreli-elektrik motorlu, gerekli emniyet tedbirleri alınmış" bir hidrostatik test ünitesi bulundurmasını zorunlu kılar. Aynı maddede kalibre edilmiş terazi, tüp kurutma ünitesi, ultrasonik et kalınlığı ölçme cihazı, yüzey temizleme ve boyama ünitesi ile test tarihi numaratörü ve muayene mührü de sayılır.
Testten geçemeyen tüpler
Gövdesinde kalıcı deformasyon, korozyon kaybı ya da çatlak bulunan tüpler kullanım dışı bırakılır. Tebliğ bu konuda esnek değildir: periyodik muayene sonucu uygun çıkmayan tüplere dolum yapılamaz ve bu tüpler tutanakla hurdaya ayrılır (Madde 10). Sistemde eksik kalan kapasite yeni tüple tamamlanır ve tüp bataryasının toplam miktarı yeniden doğrulanır.
Bir başka pratik hüküm: dolum tesisi, tüpün periyodik muayene kayıtlarını mülkiyet sahibinden isteyebilir; kayıt ibraz edilemezse tüp yeniden periyodik muayeneye tabi tutulur (Madde 9). Bakım kayıtlarını düzenli tutmanın somut karşılığı budur — kaybolan kayıt, gereksiz bir test masrafı demektir.
Hangi Gazlarda Çalışıyoruz?
- FM-200 (HFC-227ea) — sıvılaştırılmış halokarbon; ağırlık esaslı kontrol
- Novec 1230 (FK-5-1-12) — sıvılaştırılmış florlu keton; ağırlık esaslı kontrol
- CO₂ (karbondioksit) — yüksek basınçlı sistem; ağırlık esaslı kontrol, ayrı güvenlik gerekleri (ayrıntı)
- Argon ve argon esaslı inert karışımlar — IG-01, IG-55, IG-541, IG-100; basınç esaslı kontrol
Bu Bakımın Yasal Dayanağı
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) yangın güvenlik sistemlerinin bakımını isteğe bağlı bir iyileştirme değil, bina sahibinin ve yöneticisinin üzerinde duran bir yükümlülük olarak tanımlar:
- Madde 84 — Acil aydınlatma, yönlendirme ve yangın algılama ve uyarı sistemleri; bina sahibinin ve yöneticisinin veya bunların yazılı olarak sorumluluklarını devrettiği bina yetkilisinin sorumluluğu altında, ilgili standartlarda belirtilen sistemin gerektirdiği periyodik kontrole, teste ve bakıma tabi tutulur.
- Madde 100 — Yangın söndürme sistemlerinin, bina sahibi, yöneticisi veya bunların yazılı olarak sorumluluklarını devrettiği bina yetkilisinin sorumluluğu altında, ilgili standartlarda belirtilen sistemin gerektirdiği periyodik kontrole, teste ve bakıma tabi tutulması şarttır.
İki maddenin de ortak yanı şudur: yönetmelik periyodun kendisini yazmaz, sistemin tabi olduğu standarda havale eder. Yani bakım sıklığını belirleyen şey yönetmelik değil, sistemin tasarlandığı standart (sprinklerde TS EN 12845, algılamada TS EN 54 serisi, gazlı sistemlerde TS ISO 14520) ve üreticinin kendi kitabıdır. "Yönetmelik şu sıklıkta ister" diyen bir şartname, dayanağı yanlış kurmuş demektir.
Bakanlığın yönetmelik kılavuzu, bu kayıtların saklanmasını da açıkça ister: kontrol, bakım ve testlere ait bilgi, belge ve dokümanların herhangi bir acil durumda ilgili birimlere sunulmak üzere bina sahibi, yönetimi veya sorumlusu tarafından güvenli bir yerde tutulması gerekir. Bakımın yapılmış olması yetmez; yapıldığının belgelenmiş olması gerekir.
İlgili Sayfalar
Bakım Programınızı Kurmak İçin
Mevcut sistemin markası, yaşı ve son bakım kaydı elinizde yoksa da sorun değil; ilk iş zaten envanter ve mevcut durum tespitidir. Sahada ne olduğunu görmeden yıllık program kurmak, olmayan bir sistemin bakımını satmak olur.
Sistem markanızın ürün karşılıklarını ürün kataloğumuzdan inceleyebilir, tesisinizin kullanım sınıfına özel gereklilikler için sektörel çözümler sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
FM-200 tüpü ne zaman dolum ister?
TS ISO 14520-1 Madde 9.2.1.3'e göre halokarbon tüplerde söndürme maddesinde %5'ten fazla ağırlık kaybı veya %10'dan fazla basınç kaybı (sıcaklığa göre düzeltilmiş) tespit edilirse tüp tekrar doldurulmalı veya değiştirilmelidir. Tank muhteviyatının en az her 6 ayda bir kontrol edilmesi gerekir.
Argon veya inert gaz tüpünde eşik farklı mı?
Evet. İnert gazlarda sıvı faz olmadığı için basınç doğrudan miktarın göstergesidir ve eşik daha dardır: sıcaklığa göre düzeltilmiş basınçta %5'ten fazla kayıp olması hâlinde tüp tekrar doldurulmalı veya değiştirilmelidir.
Manometre normal görünüyorsa tüp dolu mudur?
Sıvılaştırılmış gazlarda hayır. Tüpte sıvı faz bulunduğu için bir miktar kaçak olsa bile üstteki itici gaz basıncı uzun süre normal aralıkta kalabilir; miktar kaybını güvenilir biçimde gösteren tek yöntem tartımdır. Ayrıca standart, basınç ve ağırlık göstergelerinin en az yılda bir kez kalibre edilmiş cihazlarla karşılaştırılmasını ister.
Hidrostatik test ile gaz dolumu aynı şey mi?
Hayır, iki ayrı yükümlülüktür. Dolum tüpün içindeki gaz miktarını ilgilendirir; hidrostatik test tüp gövdesinin basınç altında güvenli olduğunu kanıtlar. Gazın dolu olması gövde testinin yapıldığı anlamına gelmez. TS ISO 14520 Madde 9.2.2 tank deneyini ilgili millî standarda havale eder; Türkiye'de basınçlı kaplar İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında periyodik kontrole tabidir.
Boşalan tüpü eski miktarla doldurabilir miyiz?
Mahal kurulumdan bu yana hiç değişmediyse evet; ancak bölme, cihaz, kablo veya asma tavan değişikliği olduysa hayır. Gaz miktarı mahalin hacmine ve tasarım derişimine göre hesaplanır; değişen bir mahalde eski miktarla dolum yapmak sistemi eksik bırakır. Bu yüzden dolum öncesi hacim ve derişim yeniden kontrol edilir.
Hidrostatik test için tüpteki gaz ne oluyor?
Gazın cinsine göre değişir. FM-200 ve Novec 1230 gibi sıvılaştırılmış halokarbonlarda gaz geri kazanım ünitesiyle çekilip depolanır, tüp test edildikten sonra aynı gaz geri basılır — TS ISO 14520 Madde 9.2.1.4 bu gazların toplanıp yeniden kullanılmasını ister. CO₂ ve argon gibi 200 bar ve üstünde depolanan doğal inert gazlarda ise tüp kontrollü olarak boşaltılır, test sonrası yeni gaz doldurulur; standart aynı maddede doğal inert gaz karışımlarını bu kuralın dışında tutar.
Dolumu ve testi kendiniz mi yapıyorsunuz?
Hayır, dolum ve hidrostatik test mevzuat gereği belgeli dolum tesislerinde yapılır. SGM-2015/2 sayılı Tebliğ, dolum yapacak tesisin İl Müdürlüğünden Dolum Yeterlilik Belgesi almasını ve tesisinde standarda uygun hidrostatik basınç test ünitesi bulundurmasını zorunlu kılar. Biz tüpleri sistemden söküp belgeli sınai gaz dolum tesisine gönderiyor, dönüşte doğru miktarla monte edip sistemi testlerle yeniden devreye alıyor ve belgeleri size teslim ediyoruz. Sistemin çalışır hâlde teslim edilmesinden biz sorumluyuz.